این متن بخشی از یک پروندهٔ ویژه دربارهٔ نسبتِ هوش مصنوعی و روزنامه‌نگاری است؛ مجموعه‌ای از مقاله‌ها و گزارش‌ها که به‌جای داوری شتاب‌زده، تلاش می‌کند با روایت‌های واقعی، تجربه‌های میدانی و پرسش‌های باز، نشان دهد هوش مصنوعی چگونه در حال تغییر تولید خبر، تشخیص حقیقت و اعتماد مخاطب است. هر بخش از این پرونده تکه‌ای از این تصویر بزرگ‌تر را روشن می‌کند؛ تصویری از رسانه در لحظه‌ای گذار، میان شوقِ فناوری و اضطرابِ از‌دست‌رفتن واقعیت.
انتشار فارسی این پروندهٔ ویژه در رسانهٔ مُصوّر به‌صورت تدریجی انجام می‌شود. ترجمهٔ اولیهٔ متن‌ها با کمک ابزارهای هوش مصنوعی صورت گرفته، اما هر مقاله زیر نظر ویراستار انسانی بازبینی، اصلاح و صیقل داده شده است؛ با این آگاهی که قرار نیست همه‌چیز بی‌نقص، بی‌لکنت یا کاملاً سلیس باشد. تلاش ما این بوده که «ماهیت» متن‌ها حفظ شود حتی اگر گاهی به بهای از دست رفتن اندکی روانی یا یکدستی باشد. درست مثل خودِ موضوع این پرونده: همکاری انسان و ماشین، با تمام تنش‌ها و ناهماهنگی‌هایش.
- چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم | بخش اول
- چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم | بخش دوم
- چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم | بخش سوم
- چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم | بخش چهارم
- چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم | بخش پنجم
- آیا ابزارهای تشخیص محتوای هوش مصنوعی واقعاً کار می‌کنند؟
- برتریِ راهنمای مطالعه: خبر خواندن با کمک چت‌جی‌پی‌تی
- استیون لِوی از هوش مصنوعی و رابطهٔ در حال تغییر شرکت‌های فناوری با رسانه‌ها می‌گوید
- هوش مصنوعی در قامت خبرنگار محلی؛ تجربه‌ای از ایالت مِین
[1]Habemus Trumpam. آخر هفتهٔ گذشته[2]، درحالی‌که نگاه جهان پس از درگذشت پاپ فرانسیس و پیش از انتخاب جانشین او به واتیکان دوخته شده بود، رئیس‌جمهور ایالات متحده، طبق معمول، خود را وارد ماجرا کرد: تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی را در شبکهٔ اجتماعی تروث‌سوشال[3] منتشر کرد که او را در لباس پاپ نشان می‌داد؛ با ردایی مذهبی و انگشتی که با وقار بالا رفته بود.
می‌گویم «خود را وارد ماجرا کرد»، اما بعید است که ترامپ شخصاً این تصویر را منتشر کرده باشد. بد نیست یادآوری شود که با کسی طرف هستیم که سابقه دارد مطالب شبکه‌های اجتماعی را به‌صورت چاپ‌شده مطالعه کند. وقتی در کاخ سفید دربارهٔ جنجالی که این تصویر به‌پا کرده بود از او پرسیدند، ترامپ هرگونه دخالت را انکار کرد، اما درعین‌حال از تصویر دفاع کرد: «کاتولیک‌ها عاشقش بودند.» (بسیاری از کاتولیک‌ها عاشقش نبودند؛ تیموتی دولن[4]، کاردینال آمریکایی‌ای که ترامپ پیش‌تر گفته بود پاپ خوبی می‌شود، با به‌کاربردن اصطلاح ایتالیایی «brutta figura» واکنش نشان داد، عبارتی که یعنی «آبروریزی» یا «بر جای گذاشتن تأثیر بد».)
ترامپ گفت یکی از کاتولیک‌هایی که تصویر را دوست داشت، همسرش ملانیا[5] بوده که آن را «بامزه» دانسته است: «گفت: «هاها، قشنگ نیست؟» البته [اگر من واقعاً پاپ بودم] نمی‌توانستم ازدواج کنم؛ خیلی سخت می‌شد. تا جایی که من می‌دانم، پاپ‌ها خیلی اهل ازدواج نیستند، هستند؟ حداقل ما که چیزی نشنیده‌ایم.» او سپس مدعی شد کل این جنجال ساخته‌وپرداختهٔ «رسانه‌های جعلی» است و افزود: «همه‌شان قلابی‌اند.»
این ماجرا یادآور جنجال‌های ترامپی سال‌های گذشته بود: انکار (از نظر واقعی ممکن، هرچند از نظر اخلاقی بی‌ربط) هرگونه نقش در میمی که به نام او و برای مصرف کاربران همیشه‌آنلاین منتشر شده بود؛ و فرافکنیِ همیشگیِ متهم‌کردن رسانه‌های واقعیت‌محور به «جعلی‌بودن»، آن هم درحالی‌که خود او دست به جعلِ واقعی زده بود. حساب رسمی کاخ سفید در ایکس[6] هم تصویر را بازنشر کرد؛ استفاده از یک ابزار رسمی دولت برای قدیس‌سازی ترامپ و «ترول‌کردن لیبرال‌ها»، رویکردی که این روزها دوباره جلب توجه کرده، اما همان‌طور که آن زمان هم اشاره کرده بودم، در دورهٔ نخست ریاست‌جمهوری ترامپ هم دیده می‌شد.
خبرنگاری که هفتهٔ گذشته این پرسش را دربارهٔ تصویر پاپ از ترامپ مطرح کرد، به او گفت که بازنشر رسمی این تصویر ممکن است «به محتوای جدی حساب کاخ سفید لطمه بزند». ترامپ با تمسخر پاسخ داد: «بی‌خیال! آدم باید یک‌کم هم خوش بگذرونه، نه؟»
سوررئال‌بودن این ماجرا همچنین مرزهای هرچه باریک‌تر میان شوخی و جدی‌بودن را مخدوش کرد؛ پدیده‌ای که از ویژگی‌های دیرپای دوران ترامپ بوده است. (ترامپ رو در رو به خبرنگاران گفت که خودش را گزینهٔ محبوب برای جانشینی پاپ فرانسیس می‌داند؛ اظهارنظری که باعث شد سناتور جمهوری‌خواه لیندزی گراهام[7] از مجمع انتخاب پاپ بخواهد با ذهنی باز به این ایده نگاه کند. دیو هولمز از اسکوایر[8] نتیجه گرفت: «احتمالاً قرار بوده شوخی باشد»، اما افزود: «وقتی عملاً در حال چاپلوسی و تمجید بی‌چون‌وچرا هستی، دیگر نمی‌توانی ادعا کنی که فقط شوخی می‌کنی؛ این دو با هم جمع نمی‌شوند.»)
بااین‌حال، ابزارهایی که برای چنین نمایش‌هایی به کار می‌روند، از آخرین باری که ترامپ در قدرت بود به‌طور چشمگیری تغییر کرده‌اند؛ در این فاصله، هوش مصنوعی مولد با سرعتی خیره‌کننده پیشرفت کرده است. ترامپ در همین دوره شروع به بازنشر میم‌هایی کرد که ظاهراً با هوش مصنوعی ساخته شده بودند؛ برای مثال، تصاویری از او در حال زانو زدن و دعا، هم‌زمان با صدور کیفرخواست پروندهٔ «حق‌السکوت» در نیویورک[9]، یا ادعای دریافت حمایت انتخاباتی از تیلور سویفت[10]. (سویفت بعدتر از کامالا هریس[11] حمایت کرد و به همان تأیید جعلی اشاره کرد و نوشت: «این ماجرا واقعاً ترس‌هایم دربارهٔ هوش مصنوعی و خطرات گسترش اطلاعات نادرست را زنده کرد» و او را به این نتیجه رساند که «باید دربارهٔ برنامه‌های واقعی‌ام کاملاً شفاف باشم.»)
پس از بازگشت ترامپ به قدرت، این راهبرد محتوایی رنگ‌وبویی تیره‌تر هم گرفته است. او ویدئوی چندش‌آورِ تولید شده با هوش مصنوعی را در تروث‌سوشال منتشر کرد که غزه را که به یک تفرجگاه ساحلی تبدیل‌شده نشان می‌داد («دیگر تونلی نیست، دیگر ترسی نیست»، موسیقی متن اعلام می‌کرد؛ «غزهٔ ترامپ» بالاخره از راه رسید). هم‌زمان، حساب رسمی کاخ سفید در ایکس تصویری از یک مهاجرِ گریان را که تازه بازداشت شده و پیش‌تر به قاچاق فنتانیل محکوم شده بود، با سبک استودیو جیبلی منتشر کرد و از موج وایرال آن سبک بهره گرفت.
میم پاپ تنها ورود ترامپ به قلمرو هوش مصنوعی در هفتهٔ گذشته نبود. برای بزرگداشت «روز جنگ ستارگان» در ۴ مه (May the Fourth be with you)، حساب کاخ سفید تصویری به‌غایت بی‌سلیقه منتشر کرد که ترامپ را با عضلاتی ورم‌کرده و یک شمشیر نوری نشان می‌داد. (شمشیر قرمز بود؛ نشانه‌ای که به گفتهٔ لوک اسکای‌واکر[12] و دیگر مفسران یعنی ترامپ در صف «بدها»ست. برداشت من این بود که مثل همیشه، خودِ ترول‌کردن هدف اصلی بود.)
برخی ناظران نسبت به این روند ابراز نگرانی کرده‌اند. خبرگزاری رویترز[13] به نقل از کارشناسان نوشت: «ترامپ در سراسر کارنامهٔ سیاسی‌اش به تصاویر جسورانه گرایش داشته است»، اما «برخلاف تصاویر ریشه‌دار در واقعیت، تصاویر تولید شده با هوش مصنوعی مرز میان واقعیت و خیال را محو می‌کنند؛ به شکلی که می‌تواند گمراه‌کننده باشد.»
این نگرانی کاملاً به‌جا است و استفادهٔ ترامپ از تصاویر هوش مصنوعی به‌راحتی می‌تواند وارد مرحله‌ای شدیدتر شود؛ همان‌طور که یکی از کارشناسان به رویترز گفته، کافی است تصور کنیم اگر ترامپ شروع کند به انتشار تصاویر «فوق‌واقع‌گرایانه»ای که او را در صحنه‌های تاریخی‌ای نشان می‌دهند که هرگز رخ نداده‌اند، چه اتفاقی می‌افتد. همین حالا هم پیشرفت‌های هوش مصنوعی مولد می‌توانند اعتماد عمومی به اطلاعات را تضعیف کنند، چون ما را وادار می‌کنند حتی به محتوای واقعی هم شک کنیم. (من سال گذشته اشاره کرده بودم که یک عکس خاص از ترامپ در حال تبلیغات انتخاباتی کنار مک‌دونالد[14]، «شاید واقعی‌ترین تصویری بود که تا آن زمان بیشترین شباهت را به تصویر تولید شده با هوش مصنوعی داشت.»)
بااین‌همه، ترامپ هیچ‌وقت برای مخدوش‌کردن مرز واقعیت و خیال به هوش مصنوعی نیاز نداشته است. (در واقع، کل نمایش مک‌دونالد شاید اوج همین رویکرد بود؛ رویدادی که از هر منظر جعلی به نظر می‌رسید، حتی اگر به‌طور فیزیکی واقعاً اتفاق افتاده بود.) دست‌کم تا این لحظه، محتوای هوش مصنوعی‌ای که ترامپ بازنشر می‌کند عملاً گمراه‌کننده نبوده؛ بیشتر اوقات آن‌قدر اغراق‌آمیز و کارتونی جعلی است که تردیدی باقی نمی‌گذارد.
پس از پست‌های مربوط به پاپ و جنگ ستارگان در هفتهٔ گذشته، متیو گالت[15] از وب‌سایت ۴۰۴مدیا[16] در تحلیلی هوشمندانه نوشت که «تفاله‌های گروتسک هوش مصنوعی» دقیقاً زیبایی‌شناسی مناسبِ ریاست‌جمهوری دوم ترامپ است. به‌نوشتهٔ او، «هر جنبش سیاسی‌ای با هنرمندانی همراه است که سیاست را به تصویر، نوشتار یا موسیقی ترجمه می‌کنند.» اما استقبال ترامپ و اطرافیانش از هوش مصنوعی خام و بی‌قواره، تلاشی برای قانع‌کردن کسی یا آگاه‌سازی عمومی نیست؛ هدفش فقط این است که کسانی را که همسو نیستند عصبانی کند و هواداران را، دقیقاً به‌همین‌دلیل، به هیجان بیاورد.
این به آن معنا نیست که چنین محتواهایی همچنان خطرناک و اثرگذار نیستند. همان‌طور که گالت اشاره کرده، این زیبایی‌شناسی به‌دلیل شباهتش با «حملهٔ خشن و بی‌امان ترامپ به دموکراسی آمریکا» کاملاً برازندهٔ اوست؛ به‌ویژه میمِ مهاجر به سبک استودیو جیبلی، که جلوه‌ای عریان از اعمال قدرت مطلق دولت بر یک انسان واقعی بود. گالت به نمونه‌های دیگری از محتوای تولید شده یا دست‌کاری‌شده با هوش مصنوعی اشاره کرد که حساب‌های رسمی دولت آخر هفتهٔ گذشته منتشر کردند؛ از جمله پوسترهایی به سبک «HOPE» دوران اوباما که مهاجران را، از جمله کیلمار آبرگو گارسیا[17]، که به‌اشتباه اخراج شده بود، به تصویر می‌کشیدند. این موارد، احتمالاً بسیار پیامددارتر از میم‌های پاپ و جنگ ستارگان بودند، حتی اگر توجه عمومی به‌مراتب کمتری جلب کردند.
آنچه بی‌تردید شایستهٔ توجه بیشتری است، نحوهٔ استفادهٔ دولت جدید از قدرت واقعی‌اش برای جهت‌دهی به توسعه و کاربرد هوش مصنوعی به‌عنوان یک فناوری دگرگون‌کننده است. برخی از این دست روایت‌ها، به‌ویژه گزارش‌هایی دربارهٔ استفادهٔ ایلان ماسک[18] و وزارت کارآمدی دولت (DOGE) از هوش مصنوعی برای تعدیل نیرو و حتی، بنا به ادعاها، نظارت بر کارکنان دولت فدرال، بازتاب گسترده‌ای داشته‌اند. اما برخی دیگر کمتر دیده شده‌اند؛ از جمله این‌که رویکرد متملقانهٔ غول‌های فناوری نسبت به دولت جدید چگونه دارد تعیین می‌کند چه کسانی، و با چه اختیاراتی، می‌توانند با ابزارهای هوش مصنوعی چه چیزی تولید کنند؛ یا این واقعیت که DOGE، با وجود ادعاهای پرزرق‌وبرق فناورانه‌اش، ممکن است در عمل و به‌واسطهٔ شیوهٔ شتاب‌زدهٔ اخراج‌های گسترده، بدنهٔ تخصصی دولت در حوزهٔ هوش مصنوعی را از هم پاشیده باشد.
آخر هفتهٔ گذشته، ترامپ دست به اقدامی کم‌سابقه زد و رئیس ادارهٔ کپی‌رایت ایالات متحده را برکنار کرد. جزئیات این تصمیم هنوز روشن نیست، اما دموکرات‌ها و برخی کارکنان این اداره گفته‌اند که این برکناری ممکن است به گزارشی اخیر مرتبط باشد؛ گزارشی که ظاهراً ضرورت آموزش موتورهای هوش مصنوعی با حجم عظیمی از آثار دارای حق‌نشر را زیر سؤال برده بود؛ موضعی که با منافع ماسک در این حوزه در تضاد است. (ماسک اخیراً حتی تلویحاً از حذف کامل قوانین مالکیت فکری حمایت کرده بود.)
البته هوش مصنوعی پرسش‌هایی جهانی مطرح می‌کند که بسیار فراتر از شخص ترامپ‌اند. پیامدهای آموزش موتورهای هوش مصنوعی با آثار دارای حق نشر و این‌که قانون در برابر آن باید چه واکنشی نشان دهد، اگر اصلاً واکنشی لازم باشد، نه‌فقط دامن‌گیر رسانه‌ها، بلکه بسیاری از نهادها و صنایع را در چندین قاره درگیر کرده است.
درهمین‌حال، دیگر رهبران جهان نیز در تلاش‌اند مسیر گفت‌وگوی کلان دربارهٔ نحوهٔ استفاده از هوش مصنوعی را شکل دهند؛ از جمله واتیکان، که به‌صراحت نسبت به خطر «پرستش فناوری» هشدار داده است. ایزوبل کاکرل[19]، روزنامه‌نگار فناوری مستقر در رم، اخیراً موضع واتیکان را چنین توصیف کرده بود: «دینِ کهن وارد میدان شده تا با دینِ نو بجنگد»؛ تعبیری که پیش‌تر در همین خبرنامه به آن اشاره کرده بودم.
آخر هفتهٔ گذشته، رابرت فرانسیس پرووست[20]، کاردینال آمریکایی‌ای که هفتهٔ قبل به‌عنوان جانشین پاپ فرانسیس انتخاب شد، در نخستین سخنرانی خود به چالش‌هایی اشاره کرد که هوش مصنوعی برای «حفاظت از کرامت انسانی، عدالت و کار» ایجاد می‌کند. او حتی گفت که هوش مصنوعی در انتخاب نامش به عنوان پاپ، «لئو چهاردهم»، به او الهام داده است؛ با ارجاع به لئو سیزدهم، پاپی که در آستانهٔ قرن بیستم دربارهٔ پیامدهای انقلاب صنعتی موضع‌گیری کرده بود.
کاکرل همچنین یادآوری می‌کند که کلیسای کاتولیک «همیشه بلد بوده چگونه از فناوری و نمایش برای برانگیختن ایمان به نیرویی برتر استفاده کند»؛ و به‌ویژه نهاد پاپ، نمادی عمیقاً بصری است. بنابراین تعجبی ندارد که پاپ به طعمه‌ای جذاب برای میم‌های تولیدشده با هوش مصنوعی تبدیل شده است. تصویری که ترامپ منتشر کرد، شاید به‌دلیل جایگاه او بیش از دیگر نمونه‌ها دیده شد، اما از نظر محتوایی نه منحصربه‌فرد بود و نه حتی چندان خلاقانه. شاید حتی پرسروصداترین نمونه هم نبوده باشد: در سال ۲۰۲۳، تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی از پاپ فرانسیس با یک کاپشن پافرِ بالنسیاگا به‌شدت وایرال شد و بسیاری را، که قطعاً من جزوشان نبودم، فریب داد و فکر کردند واقعی است.
رایان برودریک، نویسندهٔ حوزهٔ فناوری، آن زمان استدلال کرد که این تصویر شاید «اولین نمونهٔ واقعیِ اطلاعات نادرست مبتنی بر هوش مصنوعی در مقیاس انبوه» بوده باشد و این‌طور توضیح داد که چرا «این‌همه آدم (از جمله خود من در ابتدا) را فریب داده»: چون پاپ از نظر زیبایی‌شناختی «در همان درهٔ وهم‌آلودی وجود دارد که اغلب آثار هنریِ هوش مصنوعی در آن قرار می‌گیرند». او افزود: «حالا که همه یک‌بار با پاپِ کاپشن‌پوش گول خورده‌اند، وقتش است بپذیریم که هیچ راهی وجود ندارد دولت‌ها بتوانند آن‌قدر سریع هوش مصنوعی را تنظیم‌گری کنند که واقعاً مؤثر باشد. به نخستین روزِ بقیهٔ عمرتان خوش آمدید؛ از این به بعد، تصاویر هرگز کاملاً واقعی به نظر نخواهند رسید.»
بااین‌همه، حالا که دو سال گذشته، حس نمی‌کنم تصاویر نسبت به آن زمان برایم واقعیت کمتری داشته باشند؛ دست‌کم پست اخیر ترامپ مرا وارد بحران وجودی خاصی نکرد. تازه، خلق تصاویر غیرواقعی لزوماً چیز بدی هم نیست؛ می‌تواند سرگرم‌کننده باشد، همان‌طور که پاپِ بالنسیاگاپوش بود. هفتهٔ گذشته، مجمع انتخاب پاپ جدید موجی از میم‌ها، چه تولیدشده با هوش مصنوعی و چه بدون آن، به راه انداخت؛ هم به این دلیل که رویدادی خبری و جهانی بود و هم شاید به این خاطر که روندی کاملاً محرمانه داشت و ما، به‌طور جمعی، نیاز داشتیم خلأ خبری را با محتوا پُر کنیم.
ریون اسمیت[21] از ووگ[22] نوشت: «هرچند تصویر تولید شده با هوش مصنوعی ترامپ در نقش پاپ از سوی رهبران کاتولیک محکوم شد، اما تصور گروهی از مردان مرموز با ردای سرخ که در اتاقی بسته مشغول چانه‌زنی و توطئه‌اند، خوراکی وسوسه‌برانگیز برای تخیل ماست.» هم‌زمان، پژوهشگران هم هوش مصنوعی را به کار گرفتند تا حدس بزنند مجمع چه کسی را انتخاب خواهد کرد. مجلهٔ ساینس[23] دربارهٔ یکی از این مدل‌ها نوشت که به‌دلیل کمبود داده‌های واقعی، به‌کلی از پیش‌بینی انتخاب پرووست بازمانده بود، موضوعی که، البته، یادآور وابستگی نهایی هوش مصنوعی به داده‌های دنیای واقعی است. پژوهشگران در پایان نوشتند: «برای ما این یک تمرین سرگرم‌کننده و جالب‌توجه بود. امیدواریم دیگر نِردها هم آن را جالب بدانند.»
پانویس‌ها:
[1] «Habemus Trumpam» یک بازی زبانی طنزآمیز با عبارت رسمی واتیکان «Habemus Papam» (به‌معنای «ما [یک] پاپ [جدید] داریم») است که پس از انتخاب پاپ اعلام می‌شود. این عبارت به‌صورت کنایه‌آمیز به دونالد ترامپ اطلاق شد؛ به‌ویژه پس از آن‌که او در مهٔ ۲۰۲۵ تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی از خودش در هیئت پاپ منتشر کرد. این تصویر موجی از شوخی‌ها و واکنش‌ها را به راه انداخت و به‌طور طعنه‌آمیز از «انتخاب» ترامپ به‌عنوان رهبر معنوی سخن گفت، تصوری که بسیاری از کاتولیک‌ها آن را توهین‌آمیز دانستند، هرچند خودِ ترامپ مدعی شد که «خیلی‌ها» از آن خوششان آمده است.
[2] تاریخ انتشار این مطلب ۱۲ مهٔ ۲۰۲۵ است.
[3] Truth Social
[4] Timothy Dolan
[5] Melania
[6] X (Twitter)
[7] Lindsey Graham
[8] Esquire
[9] New York
[10] Taylor Swift
[11] Kamala Harris
[12] Luke Skywalker
[13] Reuters
[14] McDonald’s drive-through
[15] Matthew Gault
[16] 404 Media
[17] Kilmar Ábrego García
[18] Elon Musk
[19] Isobel Cockerell
[20] Robert Francis Prevost
[21] Raven Smith
[22] Vogue
[23] Science
